• Archive for Φεβρουαρίου 28th, 2011

    Οι Καρυάτιδες της Θεσσαλονίκης

    28 Φεβρουαρίου 2011 // 4.896 Comments »

    Las Incantadas (Οι μαγεμένες)


    Επιμέλεια: δρ. Πασχάλη Α. Χριστοδούλου

    Η αρχαία αγορά με δύο συνεχόμενες πλατείες περιβαλλόμενες από στοές και το Cryptoporticus, κατέχοντας το κέντρο της πόλης αποτελούσε το σημαντικότερο κέντρο δημόσιων, οικονομικών και πολιτιστικών δραστηριοτήτων της Θεσσαλονίκης στη ρωμαϊκή και πιθανόν στην όψιμη ελληνιστική περίοδο. Τμήμα της εισόδου της στο άκρο της μεγαλύτερης, νότιας πλατεί­ας, αποτελούσε η στοά των Ειδώλων, με τη μορφή δίτονης, κορινθιακού ρυθμού κιονοστοιχίας, που όφειλε την ονομασία της στις ανάγλυφες παραστάσεις – «τα Είδωλα» όπως τις έλεγαν οι Θεσσαλονικείς και οι οποίες κοσμούσαν την άνω κιονοστοιχία.

    Η επιβλητικότητα της στοάς προκαλούσε, ήδη από τον 17ο αιώνα, το ενδιαφέρον των περιηγητών, οι οποίοι συχνά αναφέρο­νται σ” αυτήν, ενώ οι ονομασίες που αποδόθηκαν κατά καιρούς, όπως Μαγεμένες, Las Incantadas, Αγγελικές Μορφές, Μαινόμενες, καθώς και η δημιουργία του σχετικού μύθου, αποδεικνύουν ότι η φαντασία των κατοίκων δεν έμεινε ανεπηρέα­στη από την ομορφιά του μνημείου[1].

    Αρπαγές και καταστροφές αρχαιοτήτων

    Το δυστύχημα για τη Θεσσαλονίκη είναι ότι, ενώ προχωρεί προς την οικονομική άνοδο και τον πολιτισμό, απογυμνώνεται συνεχώς από αιώνες, όπως είδαμε, από τα μνημεία του μεγάλου παρελθόντος της. Η αρχαιοκαπηλεία ήταν και εξακολουθεί να είναι παλιά και επικερδής απασχόληση κυρίως των ξένων, των «Φράγκων» κάθε εθνικό­τητας. Τον Νοέμβριο του 1864 ο Γάλλος αρχαιολόγος Em. Miller αρπάζει από τη Θεσσαλονίκη «Τα Είδωλα» ή «Las Incantadas» (τουρκ. Σουρέτι Μελέκ = αγγέλων σχήματα), όπως άλλοτε ο “Ελγιν τις κόρες του Ερεχθείου. Σε πολλές σελίδες του ημερολογίου του μιλεί αδιάντροπα για τις πονηριές του, για την προετοιμασία της επιχειρήσεως της αρπαγής, για τον αναβρασμό και την αγανάκτηση του πληθυσμού, ιδίως του ελληνικού, για την αντίδραση των προξένων, για την αποκαθήλωση των διαφόρων μερών του μνημείου και τη μεταφορά τους με βοδάμαξες, ύστερα από πολλές περιπέτειες, στο λιμάνι και απ” εκεί στο γαλλικό πολεμικό «La Mouette». Λυπάται που δεν μπορεί ν’αποκτήσει ορισμένες αρχαιότητες που θα τις έκρινε άξιες να στολίσουν τα γαλλικά μουσεία! Και αργότερα κάθε λίγο και λιγάκι αρχαιότητες, νομίσματα, ανάγλυφα κ.λ., παίρνουν τον δρόμο για τη Δύση.

    Σήμερα στη γωνία του παλιού τουρκικού λουτρού «Παράδεισος» της Εγνατίας, στη ΝΑ. γωνία της Αρχαίας Αγοράς, του Forum, σώζονται τα λίγα ερείπια μιας ρωμαϊκής εξέδρας. Αντίστοιχη της πρέπει να βρισκόταν και στη ΝΔ. γωνία, κοντά στην Παναγία Χαλκέων. Στο νότιο τμήμα της Αγοράς, όπου σήμερα ο ανδριάντας του Βενιζέλου, ανοιγόταν μεγαλοπρεπής η είσοδος της Αγοράς, μια στοά με δίτονη κιονοστοιχία και με ανάγλυφες μορφές στους πεσσούς, η οποία σωζόταν μέσα στην αυλή ενός εβραϊκού σπιτιού ως τα μέσα του περασμένου αιώνα, οπότε τη μετέφερε στο Μουσείο του Λούβρου ο νέος Έλγιν, ο Γάλλος αρχαιολόγος Em. Miller[2].

    ΟΙ ΑΝΑΓΛΥΦΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ

    Η τυπολογία των ανάγλυφων παραστάσεων βασίζεται σε εικονογραφικά στοιχεία που αναπτύχθηκαν κυρίως από την ύστερη ελληνιστική εποχή και μετά.

    Η επιλογή θεοτήτων, μυθικών ή συμβολικών μορφών εξυπηρετούσε διακοσμητικές ανάγκες, χωρίς να επιδιώκεται αφηγηματικός ή συμβολικός χαρακτήρας στις παραστάσεις.

    Η σχέση των ανάγλυφων μεταξύ τους παραμένει ανεξερεύνητη και άγνωστη.

    Η παρουσία του Διονύσου δεν είναι τυχαία εφόσον η Διονυσιακή ήταν η επικρατέστερη λατρεία στη Θεσσαλονίκη κατά τα ρωμαϊκά χρόνια.

    Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι στις δύο κατηγορίες νομισμάτων που έκοβε η πόλη, οι απεικονίσεις Νίκης, Καβείρου, Διονύσου κυριαρχούσαν.

    ΝΙΚΗ: Συμβολική μορφή, φτερωτή

    με διάφανο πτυχωτό ένδυμα, κολλημένο στο κορμί της. Κρατά γιρλάντα από φύλλα και άνθη. Οι απολήξεις του κάτω μέρους του αγάλματος έχουν καταστραφεί.

    ΑΥΡΑ: Συμβολική μορφή που προσωποποιεί το ελαφρό αεράκι, με διάφανο χιτώνα και ακάλυπτο τον ένα ώμο, φέρει μανδύα που κυματίζει ο άνεμος, μισοκατεστραμένο ανάγλυφο.

    ΛΗΔΑ: Μυθικό σύμπλεγμα, ερωτικής συνεύρεσης Λήδας και μεταμορφωμένου σε κύκνο Δία, από το μύθο το σχετικό με τις ερωτικές περιπέτειες του Ολύμπιου θεού.

    ΑΡΙΑΔΝΗ: Κόρη του Μίνωα, σύζυγος του Διόνυσου, που λατρευόταν στη Νάξο. Ντυμένη με διάφανο χιτώνα, είναι στεφανωμένη με φύλλα κληματαριάς και σταφύλια.

    ΔΙΟΝΥΣΟΣ: Ο θεός με νεανική όψη, στεφανωμένος με φύλλα αμπέλου, μισόγυμνος, κρατά τσαμπί σταφυλιού, στηρίζεται σε κορμό δέντρου τυλιγμένου με κλήμα. Δεξιά του πάνθηρας, σύμβολο του θεού του γλεντιού.

    ΜΑΙΝΑΔΑ Σύμφωνα με το μύθο οι Μαινάδες αποτελούσαν τις τροφούς, τις ιέρειες και τελικά τη συνοδεία, το θίασο του Διόνυσου. Η μορφή σε έκσταση, παίζει διπλό αυλό. Λεπτό ιμάτιο αφήνει ακάλυπτο το μεγαλύτερο μέρος του κορμιού της. Τύπος που βασίζεται στη Μαινάδα με τύμπανο του κρατήρα του Σαλπίωνα.

    Πρόσοψη και πλάγια όψη του μνημείου. Διακρίνεται για τη λεπτομερή αναπαράσταση και την ευαίσθητη αποτύπωση, που οφείλονται στο γεγονός ότι ο μεν Jacob Stuart (1713-1788) ήταν αρχαιολόγος, ζωγράφος και αρχιτέκτονας, ο δε Nicholas Revett (1720-1804) ήταν αρχαιολόγος και αρχιτέκτονας[1].

    Σχόλια:

    Στον πρόλογό του της δίγλωσσης έκδοσης (Ελληνικά – Γαλλικά) του ημερολογίου 1995 με τίτλο «Η στοά των ειδώλων στην αρχαία αγορά της Θεσσαλονίκης» ο τότε Δήμαρχος Κωνσταντίνος Κοσμόπουλος, εξέφραζε, την ευχή «να ταξιδέψουν οι Μαγεμένες και να εκτεθούν στο φυσικό τους χώρο, στη Θεσσαλονίκη το 1997, ως μία ευτυχή συγκυρία για την επιβεβαίωση της θερμής Ελληνογαλλικής φιλίας» [1]. Αυτό το ταξίδι δεν έγινε ποτέ.

    Το μουσείο του Λούβρου έστειλε μόνο φωτοαντίγραφα χαλκογραφιών, ή ξυλογραφιών, σε μεγέθυνση, σε κλίμακα 1:1 που εκτίθενται στο αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.

    Όταν επισκέφθηκα προ ετών το Μουσείο του Λούβρου και ανεζήτησα τις «Μαγεμένες» δεν μπόρεσα να τις βρω. Ένας φίλος μου ήταν πιο τυχερός, τις βρήκε, τις είχαν σχεδόν κρυμμένες σ” ένα υπόγειο. Χαρακτηριστικό είναι ότι στο 4ο βιβλίο της σειράς που εκδίδει η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ της Κυριακής προσφάτως, με τίτλο Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΤΕΧΝΗ ΣΤΑ ΜΟΥΣΕΙΑ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ, που αναφέρεται στο μουσείο του Λούβρου Παρίσι, δεν υπάρχει καμία αναφορά στις (las incantadas), ενώ βέβαια αναφέρονται τα κορυφαία εκθέματα Η ΝΙΚΗ ΤΗΣ ΣΑΜΟΘΡΑΚΗΣ και η ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΤΗΣ ΜΗΛΟΥ.

    Ο Ντίνος Χριστιανόπουλος πρότεινε ακόμη μια ονομασία το 1997 για τα «είδωλα» της Θεσσαλονίκης: «Οι Λαγγεμένες».

    Τα σωζόμενα ανάγλυφα είναι 8 (5 γυναικείες μορφές και 3 ανδρικές). Στην άκρη της δίτονης σειράς λείπουν δύο, που μάλλον καταστράφηκαν ή από σεισμό ή την περίοδο της επικράτησης του Χριστιανισμού (5ος αιών μ.Χ.) γιατί πιθανόν παρίσταναν δύο ανδρικές μορφές της συνοδείας του Διόνυσου (Σηλεινοί σε έκσταση μέθης και σε ιθυφαλλική κατάσταση μη ανεκτή ως παράσταση από τα νέα ήθη).

    Βοηθήματα:

    1. Κωνσταντίνος Κοσμόπουλος, (Πρόλογος Δημάρχου). Η στοά των ειδώλων στην αρχαία αγορά της Θεσσαλονίκης, Ημερολόγιο 1995, Θεσσαλονίκη Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης 1997 (χαρακτικά των Jacob Stuart (1713-1788) και Nicholas Revett (1720-1804) από την συλλογή Σάββα Δεμερτζή.

    2. Απόστολος Ε. Βακαλόπουλος, Ιστορία της Θεσσαλονίκης (316 π.Χ.-1983) Εκδοτικός Οίκος Αδελφών Κυριακίδη Α.Ε., Θεσσαλονίκη (1977).

    Posted in ΔΙΑΝΟΗΣΗ, ΙΣΤΟΡΙΑ