• Archive for Φεβρουαρίου 17th, 2011

    ΥΠΑΤΙΑ Η ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ

    17 Φεβρουαρίου 2011 // 4.618 Comments »

    Ένα αθώο θύμα στη σύγκρουση εθνικών και χριστιανών

    Επιμέλεια Δρ. Πασχάλη Α. Χριστοδούλου

    Μέχρι τα μέσα Φεβρουαρίου 2010 παιζόταν σε κινηματογραφικές αίθουσες η ταινία του Χιλιανού σκηνοθέτη Αλεχάνδρο Αμενάμπαρ «Αγορά» με κεντρική ηρωϊδα την Ελληνίδα μαθηματικό και αστρονόμο Υπατία που έζησε στην Αλεξάνδρεια (περίπου 370-415 μ.Χ.). Τον ρόλο της Υπατίας έπαιζε με πολλή επιτυχία η βραβευμένη με Όσκαρ Ρέιτσελ Βάις. Τον 4ο αιώνα μ.Χ. η πτώση της εκχριστιανισμένης Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας βρισκόταν προ των πυλών. Προσπαθώντας να συγκρατήσει τις φυγόκεντρες τάσεις, ο Θεοδόσιος Α΄ο Μέγας, (379-395 μ.Χ.) κατάργησε το Διάταγμα των Μεδιολάνων περί ανεξιθρησκείας, το οποίο είχε θεσπίσει ο Μέγας Κωνσταντίνος (323-337 μ.Χ.), γεγονός που πυροδότησε διωγμούς παγανιστών και εμφύλιες συγκρούσεις μεγάλης κλίμακας στην κοσμοπολίτικη και αισθησιακή Αλεξάνδρεια, τόπο συνύπαρξης Ελλήνων , Ιουδαίων και Χριστιανών [1]

    Να τι γράφει το βυζαντινό Λεξικό Σουϊδα (10ος αιών μ.Χ.) για την Υπατία: «Η Θέωνος του γεωμέτρου θυγάτηρ του Αλεξανδρέως φιλοσόφου, και αυτή φιλόσοφος και πολλοίς γνώριμος ήκμασεν επί της Βασιλείας Αρκαδίου. Έγραψεν υπόμνημα εις Διόφαντον, τον αστρονομικόν Κανόνα, εις τα Κωνικά Απολλωνίου υπόμνημα. Αύτη διεσπάσθη παρά των Αλεξανδρέων, και το σώμα αυτής ενυβρισθέν καθ” όλην την πόλιν διεσπάρη. Τούτο δε πέπονθε δια φθόνον και την υπερβάλλουσαν σοφίαν και μάλιστα εις τα περί αστρονομίαν ως μεν τινες υπό Κυρίλλου, ως δε τινες δια το έμφυτον των Αλεξανδρέων θράσος και στασιώδες» [2]

    Η Maria Dzielka πολωνικής καταγωγής, ιστορικός σε θέματα που άπτονται του αρχαίου ρωμαϊκού κόσμου, να τι γράφει για την Υπατία περιληπτικά στο εξώφυλλο του βιβλίου της [3].

    Η Υπατία η Αλεξανδρινή κόρη του φιλοσόφου Θέωνος, σπουδαία μαθηματικός και νεοπλατωνίστρια φιλόσοφος, μια γυναίκα φημισμένη για το κάλλος και την ωραιότητα της ψυχής της, δολοφονήθηκε άγρια από έναν φανατισμένο όχλο χριστιανών στην Αλεξάνδρεια, το έτος 415. Από τότε έγινε θρύλος και πέρασε στην ιστορία. Ποιητές, ιστορικοί, μυθιστοριογράφοι, είδαν την Υπατία σαν το σύμβολο της κλασικής παιδείας και της ελευθερίας της σκέψης. Την είδαν σαν τον αντίποδα του θρησκευτικού φανατισμού, την ταύτισαν με την ελευθερία της σκέψης και την πνευματική ανύψωση.

    Η Υπατία με το ανοιχτό πνεύμα, με την επιμονή της στην ελληνική φιλοσοφία και παιδεία, με τον ρηξικέλευθο τρόπο ζωής που ακολουθούσε, ήταν επόμενο να έρθει σε σύγκρουση με την πολιτική και θρησκευτική εξουσία της Αλεξάνδρειας την οποία ασκούσε ο φιλόδοξος πατριάρχης Κύριλλος. Μέσα από τις επιστολές που της έστελνε ο αφοσιωμένος της μαθητής, ο Συνέσιος ο Κυρηναίος, διαγράφεται καθαρά το μέγεθος της προσωπικότητας της. Υπήρξε η «γνησία καθηγήμων», μιας ομάδας λογίων, φιλοσόφων, μαθηματικών και αστρονόμων. Το κύρος της ήταν τέτοιο ώστε συγκέντρωνε γύρω της ένα σημαντικό πλήθος αφοσιωμένων οπαδών. Δεν χωράει καμιά αμφιβολία ότι ο πατριάρχης Κύριλλος που ήρθε σε σύγκρουση μαζί της, ευθύνεται για τη φρικτή δολοφονία της. Ωστόσο, δεν μπορούν να αγνοηθούν και οι κοινωνικές συνθήκες μιας εποχής που είχε φτάσει στο τέλος της…

    Η Maria Dzielska, ερευνώντας πέρα από τον θρύλο, συνθέτει μια ανάγλυφη εικόνα της μεγάλης Ελληνίδας φιλοσόφου. Ξεδιπλώνει μπροστά στα μάτια μας την αληθινή ιστορία της ζωής και του τραγικού θανάτου της Υπατίας.

    Με την Υπατία ξεκινάει και μια συ­ναρπαστική αλυσίδα βιογραφιών δια­κεκριμένων επιστημόνων, που φτάνει στον εικοστό αιώνα για να κλείσει με έναν άλλον Έλληνα, τον Κωνσταντίνο Καραθεοδωρή, έχοντας περάσει από μορφές όπως ο Γαλλιλαίος, ο Λάιμπννκ, ο Οϊλερ, ο Κοσί και ο Φουριέ. Το σχετικό βιβλίο, που κυκλοφόρησε πρό­σφατα από τις εκδόσεις Παπαζήση, τιτλοφορείται «Μαθηματικά και Εξουσία» και συγγραφέας του είναι η αναπλη­ρώτρια καθηγήτρια του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου, Χριστίνα Φίλη. [1], [4]

    Για την Υπατία η Χριστίνα Φίλη αφιερώνει τις πρώτες 16 σελίδες του βιβλίου της που είναι ογκωδέστατο (757 σελίδες) [4].

    Παραθέτουμε κατ” επιλογήν παραγράφους από το τέλος του κειμένου του ανωτέρω βιβλίου για την Υπατία, η οποία κατηγορήθηκε ως μάγισσα, επειδή δίδασκε μαθηματικά και αστρονομία.

    Αυτές οι δυσοίωνες και συκοφαντικές φήμες για τη μάγισσα Υπατία απέδωσαν τα ποθούμενα αποτελέσματα, καθώς ο λαός της Αλεξάνδρειας χαρα­κτηριζόταν από απείθια και τάση για στάσεις. Έτσι, μια μέρα του Μαρτίου του 415, ένθερμοι άντρες με αρχηγό κάποιον Πέτρο την περίμεναν, την κατέβασαν από το άρμα της, την έσυραν με βία σε κάποια εκκλησία που ονομαζόταν Καισάρειον, την έγδυσαν και της έκοψαν τη σάρκα με θραύσματα από πήλινα αγγεία (όστρακα) και μετά τα διασπασμένα μέλη της τα παρέδωσαν στη φωτιά, όπως μας διασώζει η Εκκλησιαστική Ιστορία του Σωκράτους και του Νικηφόρου Καλλίστου.

    Ο Δαμάσκιος μας πληροφορεί πως αυτοί που συμμετείχαν στο έγκλημα δεν τιμωρήθηκαν. Ο Κύριλλος συνέχισε να απολαμβάνει το αξίωμα του ήρεμα, χωρίς καμιά διαμάχη. Μετά το θάνατο της Υπατίας τον ονόμασαν Ο Καινούργιος Θεόφιλος, αφού εξάλειψε τα τελευταία υπολείμματα της ειδωλολατρίας στην πόλη, ενώ για τον Ορέστη δεν διαθέτουμε καμιά μεταγενέστερη πληροφορία για την τύχη του.

    Με τη θηριώδη και απάνθρωπη δολοφονία της Υπατίας ο πρώιμος χριστιανισμός δεν σταμάτησε μόνο την ελληνική φιλοσοφία αλλά και την ελληνική επιστήμη, καθώς η Υπατία δίδασκε την πλατωνική φιλοσοφία και τα μαθηματικά. Ο B.L. van der Waerderyo μεγάλος Ολλανδός μαθηματικός και ιστορικός των μαθηματικών, σημειώνει «πως μετά την Υπατία τα αλεξανδρινά μαθηματικά τελειώνουν».

    Στο μεταίχμιο του 4ου αιώνα η Υπατία γίνεται το θύμα της σύγκρουσης μεταξύ δυο κόσμων: του παλαιού και του καινούργιου. Ο χριστιανισμός χρειαζόταν γερά θεμέλια για να σταθεί. Οι αιρέσεις, που διαιρούσαν την Εκκλησία, οι αγώνες των εθνικών για επιβίωση, ήταν οι βασικοί εχθροί της καινούργιας θρησκείας, η οποία με τη βοήθεια της αυτοκρατορικής νομοθε­σίας μαχόταν για να αποβάλει τους αιρετικούς και τους εθνικούς.

    [Η σύνδεση της δολοφονίας της Υπατίας με κάποιες αποσπασματικές θεωρήσεις του Απο­στόλου Παύλου μάλλον δεν ευσταθούν. Φυσικά ο Παύλος αναφέρει «εις γυναίκα όμως δεν συγχωρώ να διδάσκη μήτε να αυθεντεύη επί του ανδρός άλλα να ησυχάζη», Α” Επιστολή προς Τιμόθεο ,Όπως επίσης «διότι αισχρό είναι εις γυναίκας να λαλώσιν εν εκκλησία». Α” προς Κορινθίους Επιστολή 35 Αλλά σε άλλα αποσπάσματα βρίσκουμε τη θέση της γυναίκας ισότιμη με τον άντρα: «ουτε ο ανήρ χωρίς της γυναικός ουτε ή γυνή χωρίς του ανδρός υπάρχει εν Κυρίω. Στην προς Ρωμαίους Επιστολή κεφ. ι. στ” συνιστά να δεχτούν την αδελφή Φοίβη, διάκονο της εκκλησίας της εν Κεγχρεαίς, η οποία προστάτεψε πολλούς ακόμα και τον ίδιο, να ασπαστούν την Πρίσκιλλαν, την Μαριάμ, την Ιουνίαν την Τρύφαιναν, την Τρυφώσαν «αίτινες κοπιάζουσιν εν Κυρίω»].

    Η θυγατέρα του Οέωνα έζησε σε μια δύσκολη εποχή, όπου ο ύστερος ελληνισμός συναντά τον πρώιμο χριστιανισμό, και καθώς η φύση της ιστο­ρίας είναι η αλλαγή, αυτή η αλλαγή ξερίζωσε κάθε πολύτιμη αξία του παρελ­θόντος. Η Υπατία προσπάθησε να διατηρήσει την κληρονομιά της αρχαίας Ελλάδας σ” ένα χώρο όπου όλα τα στηρίγματα της και οι θεσμοί τους κατέρ­ρεαν[1] (το μουσείο, η βιβλιοθήκη, η λατρεία στους ναοΰς) από το φανατικό δογματισμό του πρώιμου χριστιανισμού, για τον οποίο η σπουδή των μαθη­ματικών, συνυφασμένη τότε με «σκοτεινές δυνάμεις», ήταν απαγορευμένη από το Θεοδοσιανό Κώδικα.

    [Ο αείμνηστος Θ. Δ. Φραγκόπουλος έχει γράψει ένα ιστορικό θεατρικό δράμα με θέμα την Υπατία. Ο γράφων είχε την ευκαιρία να δει μια συγκροτημένη παράσταση στο θέατρο του Λυκαβητού στα τέλη της δεκαετίας του ’70. Το ρόλο της Υπατίας είχε ερμηνεύσει με επι­τυχία η αξέχαστη Έλσα Βεργή]

    Παραθέτω επίσης τις τελικές παραγράφους από το σύγγραμμα 2, όπου παρουσιάζεται η άποψη ότι η Υπατία τιμάται στην εκκλησία (ορθόδοξη και καθολική) υπό την μορφή της Αγίας Αικατερίνης.

    Η Υπατία, συνδέεται κάπως με την Αικατερίνη την πιο αγαπητή και γνωστή αγία και μάρτυρα της Αλεξανδρείας. Οι μελετητές του θρύλου τής Αικατερίνης έχουν παρατηρήσει ότι η ιστορία της, που άρχισε να διαμορφώνεται γύρω στον 8ο αιώνα, περιέχει χαρακτηριστικά που προέρχονται από τη βιογραφία τής Υπατίας. Η Αικατερίνη εμφανίζεται στα πάθη της όχι μό­νο σαν μια νέα και όμορφη παρθένα, αλλά επίσης σαν λογία με γνώσεις στη γεωμετρία, στα μαθηματικά και στην αστρονομία, αφοσιωμένη στη σοφία των Ελλήνων. Ο διώ­κτης της, ο αυτοκράτωρ Μαξέντιος (όπως τον αποκαλεί ο συγγραφέας του Ισιδώρου βίος), προσκάλεσε πενήντα από τους πλέον διαπρεπείς ρήτορες και φιλοσόφους από όλα τα μέρη της αυτοκρατορίας με την εντολή να αποδείξουν την ανοησία της Αικατερίνης και τον παραλογισμό των θρησκευτικών της πεποιθήσεων. Εκείνη όμως όχι μόνο αντιμετώπισε τα επιχειρήματα των σοφών, αλλά κατάφερε επίσης να τους προσηλυτίσει στον χριστιανισμό. Στη συνέ­χεια ο αυτοκράτωρ την καταδίκασε σε θάνατο με βασανι­στήρια. Ο θρύλος συνδέει τα γεγονότα με την καταδίωξη του χριστιανισμού στη διάρκεια της βασιλείας του Διοκλητιανού. Ο Β.Α. Μυρσιλίδης στο έργο του Annuaire scie­ntifique de la Faculté de philosophie de V Université d’Athè­nes, Ilième Période 24 (1973-74): 418-420, δίνει μια εξαιρε­τικά ενδιαφέρουσα πληροφορία που μπορεί να βοηθήσει τις απόψεις των λογίων για τη σχέση μεταξύ της θρυλικής Αγίας Αικατερίνης και της ιστορικής Υπατίας. Ο Μυρσιλί­δης γράφει ότι στη Μικρά Ασία, κοντά στην αρχαία πόλη της Λαοδικείας στις όχθες του ποταμού Πυράμου, στο ση­μερινό Ντενιζλί, μερικοί ηλικιωμένοι κάτοικοι της πόλης του έδειξαν τα ερείπια μιας εκκλησίας και μια μισοκατεστραμμένη επιγραφή που ανέφερε την ευγνωμοσύνη της εκκλησίας προς την «Αγία Υπατία Αικατερίνη». Ίσως το δεύτερο όνομα της Υπατίας να ήταν Αικατερίνη.

    Σχόλια

    α) Εις επίρρωση όσων γράφει η καθ. Χριστίνα Φίλη για τις αποσπασματικές θεωρήσεις του Αποστόλου Παύλου για την γυναίκα παραθέτω το κατωτέρω χωρίο από την επιστολή προς Γαλάτες κεφ. γ΄28 «ουκένι Ιουδαίος, ουδέ Έλλην ουκ ένι δούλος, ουδέ ελεύθερος, ουκ ένι άρσεν και θήλυ, πάντες γαρ υμείς εις εστέ εν Χριστώ Ιησού». Στο φίλμ του Αλεχάντρο Αμενάμπαρ «η Αγορά» ο Κύριλλος φέρεται να χρησιμοποιεί το πρώτο ρητό του Αποστόλου Παύλου για να καταδικάσει την Υπατία (Τιμ. β΄12).

    β) Όταν αγόρασα και διάβασα το βιβλίο της Maria Dzielka ήταν Νοέμβριο 1998, επισκέφθηκα τον ωραίο Βυζαντινό ναό της Αγίας Αικατερίνης στην άνω Πόλη της Θεσσαλονίκης την παραμονή της εορτής της 12 Νοεμβρίου. Προσφερόταν για προσκύνημα το λείψανο του χεριού της σε μια κομψή ασημένια θήκη. Το προσκύνησα κι ένοιωσα έντονη συγκίνηση, είπα μέσα μου «Σε τιμώ, είτε είσαι η Αγία Αικατερίνη είτε η Υπατία ως εκπρόσωπο των μορφωμένων γυναικών».

    Την ίδια συγκίνηση ένοιωσα όταν προσκύνησα τον Νοέμβριο του 2009 το υπόλοιπο κύριο λείψανο της Αγίας Αικατερίνης στην Μονή Σινά.

    γ) Στην ετυμολογία για την λέξη Αικατερίνη, θα ήθελα να προσφέρω μια πρόταση: Η λέξη Αικατερίνη είναι σύνθετη από το Εάτη + Ειρήνη. Η Εκάτη ήταν η σελήνη η θεά της μαγείας. Με την μετατροπή του ε σε αι καλύπτεται η Εκάτη και το νόημά της. Μη ξεχνούμε ότι η Υπατία κατηγορήθηκε για μαγεία.

    Βιβλιογραφία

    [1] Πέτρος Παπακωνσταντίνου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 28 Φεβρουαρίου 2010 σελ.23.

    [2] Βυζαντινό Λεξικό Σουίδα. Εκδόσεις θύραθεν, Θεσσαλονίκη (2002)

    [3] Maria Dzielska. Υπατία η Αλεξανδρινή, μετάφραση: Γιώργος Κουσουνέλος, Εκδόσεις Ενάλιος Αθήνα (1997).

    [4] Χριστίνα Π. Φίλη, ΕΞΟΥΣΙΑ ΚΑΙ Η ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ, Παπασωτηρίου Εκδόσεις Αθήνα (2009), Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών. πρόλογος: Απόστολος Δοξιάδης.


    Posted in ΔΙΑΝΟΗΣΗ